De veelkleurige familie van Granaat | NL

Grossulaar en grossulariet is in zuivere staat kleurloos maar toevoeging van idiochromatische granaten geeft ontstaan aan mengkristallen met vreemde verkleuring (allochromatisch) met kleuren als rood, groen en bruin.
 
De almandin-, andradiet-, ouvaroviet- en goldmaniet moleculen zijn vooral verantwoordelijk voor verkleuring. Kleine deeltjes ijzerhoudend granaat (almandin en andradiet) geven (meestal in combinatie) aan rode, oranje en bruine verkleuringen. Hessonieten zijn vertegenwoordigers van deze variëteit van grossulaar. Hun optische eigen-aardigheid is een korrelige structuur, die onder microscoop aan wervelingen doet denken. Zij wordt veroorzaakt door de polykristallijne structuur van hessoniet. De hessonieten zijn dus geen individuele kristallen maar polykristallijne agregaten zoals men die vindt bij bepaalde grossularen. Grossulariet is de juiste benaming, voor deze vorm. Groene grossularen kunnen eveneens een polykristallijne structuur bezitten; groen grossulariet (resp. hydrogrossulariet) wordt "jade van Transvaal" genoemd (verkeerde benaming). Tal van grossularieten bestaan niet enkel uit stukjes grossulaar maar ook uit vesuvianiet of chromiet. Zo kan men variaties vinden gaande van grossulaar met individueel kristal tot rotsen vol grossulaar; de overeenkomstige densiteiten kunnen sterk afwijken van deze van zuiver grossulaar. Momenteel zijn de meest beduidende grossularen de Tsavorieten (groen) die men voornamelijk vindt in het nationaal Tsavo-park in Kenya. Hun kleur wordt bepaald door de elementen vanadium en/of chroom. Deze elementen bevinden zich in de goldmaniet - Ca3(V3+,Al,Fe3+)2(SiO4)3. of ouvaroviet.
 
Beide geven een smaragdgroene kleur. Nochtans zijn het de rijk aan vanadium moleculen die meestal overwegen. Spessartien en granaten rijk aan spessartien, gele en zuivere spessartien in voor de edelsteenslijper interessante groottes vindt men zelden in de natuur. Een vindplaats in Californië levert geel-oranje edelstenen met een "gehalte" aan spessartien van 90%. Meestal vindt men almandin rijk spessartien, waarbij deze laatste een verkleuring geeft van donker oranje naar doodbruin. De spessartienen rijk aan almandin kunnen niet onderscheiden worden van de almandins die veel pyroop bevatten uitsluitend door de brekingsindexen en de resp. densiteit. Een analyse met de spectroscoop is hier nodig om de zedelijk hoge gehalten aan spessartien te bepalen via de absorptiestroken die zich situeren in UV-VIS bij 432, 424 en 412 nm. De (zwakkere) lijnen bij 573 , 520, 504 en 408 nm zijn ook zichtbaar bij stenen met een overwicht aan spessartien.
 
Spessartien vormt dikwijls gemengde kristallen met pyroop, almandien en grossulaar. Een eigenaardig fenomeen is in zeldzame gevallen te zien wanneer de gemengde spessartien pyroop-kristallen vanadium bevatten Bij daglicht (rijk aan blauw) lijken zij blauwgroen of olijfgroen; bij gloeilamplicht (rijk aan rood) worden zij violet of roodbruin. Zij veranderen dus van kleur zoals alexandriet.
 
Gemengde granaten van een belangrijke edelsteenvariëteit (pyralspietgroep met een kleine hoeveelheid grossulaar) zijn afkomstig uit de Umbavallei in Tanzania. De gemengde kristallen van oranje tot rood-bruine kleur zijn voornamelijk samengesteld uit pyroop (40-70 %) en geel spessartien (15-40 %). Een klein deel almandin (5-20 %) geeft een rode verkleuring. Deze granaten uit de pyralspietgroep zijn in de handel bekend onder de naam "Malaiagranaat" of "Umbaliet".
 
Andradiet en demantoiet: Zuiver andradiet is idiochromatisch geel-groen en geeft een opvallende dispersie, wat hem de naam Demantoide geeft (diamantoide). Demantoiden van edelsteenkwaliteit werden in het begin van de eeuw voor het eerst aangetroffen in een mijn in de Oeral (zie ons vorig artikel). Deze is sinds lang uitgeput en Russische demantoiden zijn dan ook zeer gezocht door verzamelaars. De dispersie wordt bij enkele van deze edelstenen overheerst door een smaragdgroene kleuring. Deze allochromatische kleuring komt voort uit een klein gehalte chroom resp. van het onderdeel ouvarovite. De andradieten uit andere vindplaatsen zijn eerder geel en worden meestal "Topazoliet" genoemd.
 
Conclusies: Granaten vormen een fascinerende mineralengroep die ons edelstenen levert van zeer verscheiden uitzicht. Doorzichtige individuele kristallen van alle kleuren (met uitzondering van zuiver blauw) worden gevonden en geslepen. De meeste kleuren komen voort van natuurlijke mengelingen van verschillende types granaat gedurende de kristallisatie. De talrijke combinatiemogelijkheden met de verschillende gekleurde en kleurloze variëteiten leveren een breed kleurenspectrum. Polykristallijne aggregaten (massieve vorm) en stenen met een potentieel asterisme kunnen als cabochonmateriaal worden gebruikt. Een gemengd andradiet almandin-kristal uit Nevada (usa) geeft zelfs een prachtig kleurenspel met opaalschijn. Door dit groot aantal mogelijke variëteiten kunnen zich moeilijkheden voordoen bij de benaming van deze stenen. Vermits de kleur één der belangrijkste kenmerken is van talrijke edelstenen duiden talrijke benamingen op welbepaalde kleurvariëteiten (rhodoliet, tsavoriet) .
 
De scheikundige elementen, die de verschillende kleuren veroorzaken, kunnen ook verschillende types granaten op dezelfde wijze kleuren. Zo kan men stenen van dezelfde kleur, maar van verschillende mineralogische samenstelling vinden. Grossulaar en Demantoiet met veel chroom en grossulaar rijk aan vanadium illustreren dit goed. De correcte benaming van de granaten als gemengde kristallen vereist in bepaalde gevallen een niet destructieve doorgedrevan scheikundige analyse met het oog op de bepaling van de uiteindelijke samenstellende delen. De nomenclatuur van de granaten gebaseerd op deze metodes is vanuit mineralogisch standpunt correct en in overeenstemming met de resultaten die men bekomt via technische meettechnieken en via brekingsindex en densiteit. Een serie plaatsnamen aanduidingen kan soms verwarrend overkomen en de amateur edelsteenkundige kan er het noorden bij verliezen.
 
Bij licht-oranje malaiagranaten (resp. Umbalieten) met 45 % pyroop, 35 % spessartine, 11 % almandin en 9 % grossulaar zijn de benamingen "Pyralspiet" en "pyroop rijk aan spessartine" beide correct. Jammer genoeg geven deze termen ons geen aanduiding omtrent de kleur; een bijkomende informatie zoals de kleurbepaling is dus zeker welkom. De eenvoudigste en meest juiste bepaling zou "granaat van oranje keur" zijn maar deze bepaling omvat eveneens spessartine en hessoniet van dezelfde kleur.